Ładowanie strony...
Dzieje Janowic, dawne wydarzenia, mieszkańcy i rozwój miejscowości na przestrzeni lat.
Opracowanie historyczne na podstawie lokalnych materiałów, kronik i skanów: od najdawniejszych śladów osadnictwa, przez lokację wsi, dawnych właścicieli, dzieje dworu, szkoły i parafii, po wojny, odbudowę oraz przemiany miejscowości po 1989 roku.
Janowice leżą w województwie małopolskim, w powiecie tarnowskim, w gminie Pleśna. Miejscowość położona jest w dolinie potoku Lubinka, w sąsiedztwie Dunajca oraz na wzniesieniach Pogórza Rożnowsko-Ciężkowickiego. Przez wieś prowadzi lokalna droga łącząca okolice Tarnowa i Zakliczyna.
Dawne opracowania wymieniają przysiółki i części wsi: Ustronie, Podbrzeście, Grzywną, Zadziele, Działy-Lipie, Kopaliny, Domy nad szkołą, Centrum, Górną Wieś, Gierową, Dolną Wieś i Bigosówkę. W 1921 roku Janowice liczyły około 1380 mieszkańców, a w pierwszych latach XXI wieku około 1260 mieszkańców.
Charakter Janowic tworzą doliny, strome stoki, łagodne wierzchowiny, parowy i wąwozy. Nad miejscowością wznosi się Wał, jedno z najwyższych wzniesień Pogórza, osiągające ponad 520 m n.p.m. W dolinie Lubinki skupiały się kościół, szkoła, instytucje i droga, natomiast w pobliżu ujścia Lubinki do Dunajca rozciągała się równina z polami, olsami naddunajeckimi, wyrobiskami pożwirowymi i stawami.
Warunki naturalne od wieków wpływały na życie mieszkańców. Ciężkie gleby brunatne i pylaste, ukształtowane na glinach oraz iłach polodowcowych, wymagały dużej pracy, ale sprzyjały także rozwojowi ogrodnictwa i sadownictwa.
Najstarsze ślady przejściowego osadnictwa na terenie Janowic pochodzą z okresu neolitu. Znajdowano tutaj siekierki neolityczne i toporki bojowe wykonane z krzemienia. Stałe osadnictwo na tym obszarze datowane jest na VIII i IX wiek.
Najstarsza znana wzmianka o Janowicach pochodzi z 1347 roku. Wtedy istniejąca już wcześniej wieś, funkcjonująca na prawie polskim, otrzymała prawo lokacyjne niemieckie. W przekazach historycznych pojawia się także informacja, że w zapiskach Jana Długosza pod rokiem 1405 Janowice występują jako duża wieś, dzieląca się na Janowice Górne i Janowice Dolne.
Według dawnych przekazów właścicielami Janowic byli Chwalibogowie herbu Strzemię. W 1558 roku część Janowic kupił Stanisław Stadnicki, co zapoczątkowało dłuższy okres związku miejscowości z tym rodem. Od XVII wieku wieś przechodziła w posiadanie Jordanów.
W kolejnych stuleciach z Janowicami związani byli także Stadniccy, Młyńscy, Krzeczonowiczowie, Dobrzyńscy i Kobylańscy. Ostatnim właścicielem dworku i posiadłości ziemskich w Janowicach był Jan Kobylański, który opuścił miejscowość w 1939 roku.
Jednym z najważniejszych miejsc w Janowicach jest dawny dwór, późniejszy pałacyk neogotycki. Według opracowań Jordanowie zbudowali w Janowicach dwór w 1737 roku. Wspominana jest także wieża obronna, która według tradycji mogła służyć do ochrony w czasie najazdów, a także jako miejsce przetrzymywania buntujących się chłopów pańszczyźnianych albo jeńców.
Na przełomie XVIII i XIX wieku pałac nabyli Stadniccy i rozbudowali go w stylu neogotyckim. W czasie rabacji galicyjskiej w 1846 roku pałac miał zostać częściowo zdemolowany przez rebeliantów Jakuba Szeli. W 1863 roku przy dworze powstała kaplica, w której nabożeństwa odprawiali duchowni przybywający z Zakliczyna. Jej ruiny zachowały się do dziś.
Najstarszą częścią pałacyku są XVIII-wieczne sklepione piwnice. Wewnątrz znajdowała się okrągła sala balowa i duża jadalnia ozdobiona XIX-wiecznymi kredensami. Z bryłą budynku łączy się czworoboczna wieża z ostrołukowymi oknami, zwieńczona krenelażem. Przy głównym wejściu znajdował się okazały portyk z herbem Nałęcz.
W wieży wmurowany jest portal z napisem A.D. 1695, prawdopodobnie przeniesiony z zamku w Melsztynie. Pałac otacza XIX-wieczny park w stylu angielskim. Zachowały się w nim stare lipy, dęby liczące ponad sto lat, pierwotny układ alejek oraz ślady dawnych wysp parkowych. W 1976 roku odrestaurowany dworek oddano do użytku jako Dom Pracy Twórczej Politechniki Krakowskiej.
W 1865 roku staraniem gminy Janowice i hrabiny Karoliny Stadnickiej utworzono szkołę parafialną. Wkrótce przemianowano ją na szkołę trywialną, a następnie ludową. Pierwszym nauczycielem był Szczepan Mrożek. Od 1870 roku kierownikiem szkoły był Franciszek Ksawery Regiec, nauczyciel ludowy przybyły z Ilkowic, który pełnił tę funkcję do 1908 roku.
Od 1911 roku szkołą zarządzał Władysław Regiec, a później Karol Regiec. W latach 1908-1911 wybudowano nową szkołę z trzema izbami lekcyjnymi i mieszkaniem dla kierowników. W takim kształcie budynek funkcjonował aż do 1984 roku.
W okresie międzywojennym szkoła była nie tylko miejscem nauki, ale również centrum lokalnej aktywności. Kierownik Franciszek Działo propagował sadownictwo, pszczelarstwo, szczepienie i oczkowanie drzew owocowych. W 1937 roku, staraniem szkoły, kółka rolniczego i koła gospodyń wiejskich, zorganizowano wystawę rolniczą.
Po II wojnie światowej w budynku dworskim dzieci rozpoczęły naukę w dwóch oddziałach. Organizowano też kursy dokształcające dla dorosłych oraz kursy dla analfabetów. W latach 1984-1990 trwał kapitalny remont szkoły, a nauka odbywała się w budynkach zastępczych: w dawnym barze, starej plebanii i domu prywatnym. Od 1999 roku szkoła dysponowała pracownią komputerową z dostępem do Internetu.
W 1909 roku do Janowic przewieziono wozami konnymi drewniany, XVIII-wieczny kościół z Lubczy koło Pilzna. W 1911 roku osiadł w Janowicach ksiądz Jan Gaśnik z Ptaszkowej, pełniący obowiązki duszpasterskie i katechetyczne. Po nim pracował ksiądz Mikołaj Piechura. Szczególnie zasłużonym przy wznoszeniu kościoła był Filip Zapart, któremu poświęcono pamiątkową tablicę w starym kościele.
W 1923 roku proboszczem został ksiądz Józef Mariański, który pracował w Janowicach przez 23 lata, do 1946 roku. Parafia Podwyższenia Krzyża została utworzona w 1925 roku. W latach 1982-1993 budowano nowy kościół, poświęcony w 1994 roku. W 2005 roku odbyła się uroczysta konsekracja kościoła, połączona z 80. rocznicą istnienia parafii.
Cmentarz parafialny położony jest w centrum wsi, około 200 metrów na północny zachód od kościoła. Znajdują się tam groby zasłużonych duchownych, między innymi księdza Józefa Mariańskiego i księdza Michała Gniewka, a także grób legionisty Zygmunta Klimeckiego, zmarłego w 1918 roku.
Ważnym miejscem pamięci jest cmentarz żołnierski nr 190, związany z walkami z okresu od grudnia 1914 do maja 1915 roku. Cmentarz otoczony jest kamiennym ogrodzeniem, a nad nim góruje pomnik Chrystusa ukrzyżowanego wykonany z piaskowca. Projektantem cmentarza był H. K. Scholz. Przy wejściu znajduje się mogiła 11 żołnierzy 38 pułku strzelców lwowskich poległych we wrześniu 1939 roku.
Wielka Wojna bardzo mocno dotknęła Janowice. Według szkolnej kroniki wieś i okolice były terenem walk od połowy grudnia 1914 roku do początku maja 1915 roku. Po odwrocie Austriaków za Dunajec przez miejscowość przechodziły oddziały rosyjskie, a następnie Janowice stały się terenem działań wojsk austro-węgierskich. Linie okopów ciągnęły się od Dunajca przez Gierową, Działy Górne i dalej ku Lubince.
W okolicy stacjonowały liczne pułki piechoty, ułanów, dragonów, honwedów, piechoty bośniackiej oraz oddziały artylerii. Szczególnie zapamiętano przemarsz i pobyt na pozycjach I Brygady Legionów, walczącej pod Łowczówkiem. Ludność podejrzewano o sprzyjanie Moskalom i szpiegostwo, a wojsko postępowało z mieszkańcami surowo. Tragiczny był los wójta Wojciecha Krakowskiego, powieszonego pod kościołem z rozkazu komendy wojskowej.
Ewakuacja ludności w zimie 1915 roku przyniosła śmierć około 120 osób. Rekwizycje, brak żywności, ostrzał artyleryjski i działania wojenne doprowadziły do ogromnych strat. Najcięższe walki przypadły na 1 i 2 maja 1915 roku, poprzedzone huraganowym ogniem artyleryjskim. W samych Janowicach pracowało ponad 140 armat. Spłonęły dziesiątki domów, ponad sto stodół oraz wiele stajen, szop i chlewów. Jesienią 1918 roku wieś dotknęła epidemia hiszpanki.
W pamięci miejscowości zapisano także mieszkańców poległych lub zmarłych wskutek chorób w czasie I wojny światowej, a także tych, którzy zginęli później w wojnie 1920 roku. Wśród wspominanych osób pojawiają się między innymi Franciszek Kocik, zamordowany przez bolszewików w Samarze, Zygmunt Klimecki, młody legionista zmarły w 1918 roku, oraz Tadeusz Regiec, poległy w bitwie pod Zawadami niedaleko Ostrołęki.
Po odzyskaniu niepodległości Janowice, podobnie jak wiele galicyjskich wsi, zmagały się z biedą i rozdrobnieniem gospodarstw. Ziemia była mało urodzajna, brakowało mechanizacji, a praca na roli była bardzo ciężka. Rodziny często mieszkały wielopokoleniowo, a w wielu domach brakowało bieżącej wody, drewnianych podłóg i pieców kaflowych.
Trudne warunki życia, niedożywienie i brak opieki zdrowotnej powodowały wysoką śmiertelność dzieci. Zimą część uczniów nie chodziła do szkoły z powodu braku obuwia. Wielu mieszkańców emigrowało za granicę, zwłaszcza do Stanów Zjednoczonych.
W życiu publicznym widoczny był obóz prorządowy związany z BBWR, którego ważną postacią był wójt Karol Jarosz, poseł od 1928 roku. Równocześnie wielu gospodarzy związanych było ze Stronnictwem Ludowym, krytykującym rządy sanacyjne. Działała także młodzieżowa organizacja „Znicz”, będąca częścią ruchu „Wici”.
Ważnym wydarzeniem była powódź z 1935 roku, która zalała Janowice Dolne wodami Dunajca. Wody przez Lubinkę sięgały aż po kościół. Organizowano komitety powodziowe, rozdawano żywność, ubrania i materiały budowlane, a w szkole prowadzono dożywianie dzieci.
Niemcy wkroczyli do Janowic już 6 września 1939 roku. Dzień wcześniej walki toczyły się na linii Dunajca pod Zakliczynem. W Janowicach i w pobliżu stacjonowały oddziały piechoty i artylerii. W tym okresie zginęło w Janowicach 11 żołnierzy 38 pułku strzelców lwowskich, których mogiła znajduje się przy cmentarzu żołnierskim.
Podczas okupacji w tutejszej szkole uczono języka niemieckiego, a ludność nękano kontyngentami, rekwizycjami i aresztowaniami. Oprócz żandarmerii stacjonowały we wsi oddziały SS. Szczególnie złą pamięć pozostawił dowódca określany w przekazie jako „Jednoręki Herman”, odpowiedzialny za aresztowania i zabójstwa ludności cywilnej.
Zdarzały się przypadki wyciągania ludzi z kościoła w czasie nabożeństwa i rozstrzeliwania. Mieszkańcom zabierano zwierzęta, zakazywano mielenia zboża w żarnach, szerzył się głód i choroby. Część młodzieży wstępowała do oddziałów partyzanckich działających w okolicznych lasach. W lasach Lubinki doszło do potyczki, w której odbito więźniów przewożonych z więzienia w Tarnowie.
W styczniu 1945 roku mężczyzn z Janowic zgromadzono i pognano w kierunku Krakowa; grupa ta z czasem rozproszyła się i większość powróciła do domów. Wielu mieszkańców wywożono na roboty do Niemiec. Po wojnie wracali do rodzinnej miejscowości, która musiała odbudowywać życie społeczne i gospodarcze po latach okupacji.
W marcu 1945 roku rozparcelowano dwór. Czterdziestu ośmiu chłopów bezrolnych i małorolnych otrzymało ziemię z majątku dworskiego. W budynku dworskim urządzono sale lekcyjne i mieszkanie dla nauczyciela. Z czasem pałacyk popadał w ruinę, zanim został później odrestaurowany.
W 1948 roku Janowice nawiedziła wielka powódź. Część wsi położona nad Dunajcem została całkowicie zalana, zniszczone zostały plony, a Dunajec zmienił swoje koryto.
W 1950 roku rozpoczęła się elektryfikacja wsi. W domach po raz pierwszy zabłysło światło elektryczne, a mieszkańcy zaczęli kupować radioodbiorniki. W 1955 roku powstała w Janowicach Gromadzka Rada Narodowa, wcześniej miejscowość należała do gromady w Pleśnej. W 1956 roku uruchomiono pierwszą linię autobusową przez Janowice, a w 1964 roku miejscowość otrzymała swój regularny „pekaes”.
Na początku lat sześćdziesiątych wybudowano Dom Kultury, w którym mieściły się biblioteka, świetlica, remiza strażacka, Gromadzka Rada Narodowa i przedszkole letnie. W grudniu 1963 roku oddano do użytku Ośrodek Zdrowia, zbudowany staraniem księdza Władysława Kowalczyka oraz dzięki wsparciu Polonii amerykańskiej skupionej w klubie „Janowice” w Chicago.
W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych prężnie działało Kółko Rolnicze, ułatwiające wypożyczanie maszyn. Mechanizacja stopniowo wypierała pracę ręczną. Dobra koniunktura w sadownictwie i rolnictwie sprawiła, że funkcjonowała mleczarnia, dwa punkty skupu owoców i warzyw oraz baza magazynowo-materiałowa.
Lata siedemdziesiąte były czasem rozbudowy wsi. Powstawały murowane domy z wodociągami i centralnym ogrzewaniem, a z krajobrazu znikały ostatnie domy kryte słomą. Działały sklepy, kiosk Ruchu, zakłady fryzjerskie i Bar Słoneczny. Kryzys gospodarczy lat osiemdziesiątych i stan wojenny zahamowały rozwój, a młodzi mieszkańcy coraz częściej wyjeżdżali za granicę w poszukiwaniu pracy.
Po przemianach ustrojowych Janowice stopniowo zmieniały swój charakter. W 1993 roku doprowadzono do miejscowości gaz, a w 1995 roku zaczęła działać centrala telefoniczna, dzięki której większość mieszkańców została podłączona do sieci telefonicznej. W 1997 roku Janowice ponownie dotknęła powódź.
W 2000 roku w parafii odbyła się peregrynacja obrazu Matki Bożej Częstochowskiej. W 2001 roku zawiązano Uczniowski Klub Sportowy „Herkules” Janowice, co sprzyjało rozwojowi sportu. W 2002 roku na terenie przyszkolnym odbyły się Dożynki Gminne, a w 2003 roku szkoła uzyskała asfaltowe boisko do siatkówki i koszykówki.
Do 1989 roku większość mieszkańców utrzymywała się z rolnictwa, hodowli, ogrodnictwa i sadownictwa. W sezonie funkcjonowały skupy owoców i warzyw, gromadzące jabłka przemysłowe, śliwki, ogórki oraz porzeczki. Gospodarstwa były niewielkie, najczęściej kilkuhektarowe, a coraz większe znaczenie miały renty i emerytury.
Po 1989 roku część mieszkańców traciła zatrudnienie w tarnowskich zakładach pracy, dlatego zaczęto zakładać własne firmy. Rozwijała się agroturystyka, drobna przedsiębiorczość, prace w leśnictwie, produkcja knotów do zniczy czy klepki parkietowej. Wieś nadal opierała się na pracowitości mieszkańców, ale jej gospodarka stawała się coraz bardziej zróżnicowana.